ОЙНИ ЁПИШНИНГ 5 ҚАДАМИ
Ҳурматли ҳамкасб!
Ой тугади. 1С да «ойни ёпиш» тугмаси босилди, оборот-сальдо ведомости чиқди, баланс «ўзи йиғилди». Лекин бир савол қолади: бу рақамлар тўғрими? Тугма сизнинг ўрнингизга ўйламайди — у фақат сиз киритган маълумотни йиғади. Шунинг учун ойни ёпиш — тугма эмас, беш қадамли тартиб. Қадамлар кетма-кет бажарилади: олдингиси тугамасдан кейингисига ўтилмайди.
Нега айнан шу тартиб? Даромад ва харажат қайси даврга тегишли бўлса, ўша даврда акс эттирилади — пул қачон келгани ёки тўлангани аҳамиятсиз (ЎРҚ-404 18-м 1-қ). Ҳисобот эса йил бошидан ортиб борувчи якун билан тузилади (ЎРҚ-404 22-м 5-қ). Демак, битта ойда қолган хато йил охиригача сиз билан бирга юради. Ойни тўғри ёпган бухгалтер йилни тинч ёпади.
1-қадам. 90-счётлар: даромад ва таннарх тўлиқми?
Нимани текширасиз. Шу ойда юзага келган ҳар бир даромад 9000-счётларда турибдими: 9010 — тайёр маҳсулот, 9020 — товар, 9030 — иш ва хизмат. Ҳар даромаднинг қаршисида унинг таннархи борми: 9110, 9120, 9130. Даромад ҳужжат билан тасдиқланганми — ҳисобварақ-фактура, далолатнома, юк хати. Ҳужжати ҳали келмаган, лекин операция бўлиб ўтган бўлса — операция шу ойда акс эттирилади, бошланғич ҳужжат расмийлаштирилади (ЎРҚ-404 14-м 3-қ).
Нима қилинади. Давр охирида 9010, 9020, 9030 счётлари 9910 «Якуний молиявий натижа» счёти билан ёпилади (21-сон БҲМС 377-б). Таннарх счётлари 9110, 9120, 9130 ҳам 9910 билан ёпилади (21-сон БҲМС 383-б). Ёпилгандан кейин 9000 ва 9100 счётларида қолдиқ бўлмайди.
Типик хато. Даромад бор, таннарх йўқ: товар сотилган, 9020 га ёзилган, лекин 2900 дан 9120 га чиқим ўтказилмаган. Натижада ойнинг фойдаси сунъий катта чиқади, омборда эса аслида йўқ товар «туради».
Мисол. «Нур-Савдо» МЧЖ сентябрда 120 млн сўмлик товар сотди. 9020 да 120 млн турибди, 9120 да эса 0. Бухгалтер ойни ёпди — фойда 120 млн чиқди. Аслида товар таннархи 95 млн эди. Тўғри натижа — 25 млн. Хато омборда ҳам қолди: 2900 да 95 млн ортиқча товар кўриниб турибди.
Назорат саволи. 9000 ва 9100 счётлари ёпилгандан кейин қолдиғи нолми? Ҳар даромаднинг ҳужжати ва таннархи борми?
2-қадам. Харажатларнинг ёпилиши: ҳамма харажат ўз жойидами?
Нимани текширасиз. Ой харажатларининг учта гуруҳи бор, ҳар бири ўз йўлидан юради. Биринчиси — ишлаб чиқариш харажатлари: умумишлаб чиқариш харажатлари (2510) асосий ишлаб чиқаришга (2010) ўтказилади (21-сон БҲМС 119-б), тайёр маҳсулот 2810 га, сотилгани 9110 га боради. Иккинчиси — давр харажатлари: 9410 сотиш харажатлари, 9420 маъмурий харажатлар, 9430 бошқа операцион харажатлар. Учинчиси — ҳисобланадиган, лекин пул чиқмайдиган харажатлар: амортизация, таътил захираси, ҳисобланган иш ҳақи ва ундан солиқлар.
Нима қилинади. Давр охирида 9410, 9420, 9430 счётлари 9910 билан ёпилади (21-сон БҲМС 405, 406, 407-б). Ёпишдан олдин ҳар харажатнинг иккита белгиси текширилади: ҳужжати борми (ЎРҚ-404 14-м 1-қ) ва айнан шу ойга тегишлими (ЎРҚ-404 18-м 1-қ). Келаси ойнинг ижара ҳақи — бу ойнинг харажати эмас, бу бўнак.
Типик хато. Амортизация ҳисобланмаган ёки 1С да регламент операцияси бажарилмаган. Ой «ёпилади», лекин 0200 счётида ой амортизацияси йўқ. Фойда катта, асосий восита қолдиқ қиймати нотўғри. Йил охирида фойда солиғи ҳисоботидаги амортизация билан балансдаги рақам бир-бирига тўғри келмайди.
Мисол. «Барака-Нон» МЧЖ сентябрда банк хизмати учун 1,2 млн сўм тўлади, лекин 9430 га ёзмади — сумма 5110 дан тўғридан-тўғри чиқиб кетган. Ой ёпилганда фойда 1,2 млн га ортиқча чиқди. Молиявий натижалар ҳисоботида банк харажати сатри бўш қолди.
Назорат саволи. 9400 счётлари ёпилганми? Амортизация, иш ҳақи ва ундан солиқлар шу ойда ҳисобланганми? Ҳужжатсиз харажат борми?
3-қадам. Молиявий натижа: ойнинг фойдаси ёки зарари қанча?
Нимани текширасиз. 1 ва 2-қадамдан кейин ойнинг ҳамма даромади ва харажати 9910 счётида йиғилади. Ҳар ҳисобот даври охирида 9910 нинг дебет ва кредит оборотлари жамланади ва умумий сальдо чиқарилади — бу шу даврнинг молиявий натижаси (21-сон БҲМС 432-б). Кредит сальдо — фойда, дебет сальдо — зарар.
Нима қилинади. 9910 сальдоси молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот (2-шакл) билан солиштирилади. Ҳисоботда соф тушум 9000 дан, сотув таннархи 9100 дан, 9410 ва 9420 ўз сатрларида, 9430 бошқа операцион харажатларда. Ҳисоботдаги фойда 9910 сальдосига тенг бўлиши керак. Йил якунида, йиллик ҳисобот тузилганда, 9910 счёти 8710 «Ҳисобот даврининг тақсимланмаган фойдаси (қопланмаган зарари)» счёти билан ёпилади (21-сон БҲМС 432-б, 361-б).
Типик хато. Фойда «кўзга катта кўринади» — чунки 1 ёки 2-қадамда бирор харажат тушиб қолган. Молиявий натижа ҳеч қачон алоҳида текширилмайди: у олдинги икки қадамнинг натижаси. 9910 сальдоси ғалати чиқса — 9910 га эмас, 9000–9400 га қайтилади.
Мисол. «Садо-Сервис» МЧЖ да сентябрь бўйича 9910 кредит сальдоси 18,4 млн сўм. Бухгалтер 2-шаклни тўлдирди — фойда 19,6 млн чиқди. Фарқ 1,2 млн. Сабаб 2-қадамда: 9430 даги банк харажати ҳисоботга киритилмаган. Ҳисобот тузатилди, фарқ йўқолди.
Назорат саволи. 9910 сальдоси билан 2-шаклдаги фойда тенгми? Фарқ бўлса — қайси счёт гуруҳида?
4-қадам. Қўлда баланс: актив пассивга тенгми?
Нимани текширасиз. Бу қадам ойни ёпишнинг асосий синови: оборот-сальдо ведомостидаги давр охири қолдиқларидан балансни ўзингиз йиғасиз — 1С нинг тайёр балансига қарамасдан. Бухгалтерия баланси ва молиявий натижалар ҳисоботи — молиявий ҳисоботнинг мажбурий таркиби (ЎРҚ-404 22-м 2-қ); баланс ҳисобот санасидаги молиявий ҳолатни кўрсатади (ЎРҚ-404 22-м 1-қ).
Нима қилинади. Тартиб шундай. Актив — дебет қолдиқлар: 0100 асосий воситалар қолдиқ қийматда (0100 минус 0200), 1000 материаллар, 2800 тайёр маҳсулот, 2900 товар, 4000 дебиторлар, 5000 пул маблағлари. Пассив — кредит қолдиқлар: 6000–7900 мажбуриятлар (мол етказиб берувчилар, бюджет, мақсадли жамғармалар, иш ҳақи, дивиденд, қарзлар), 8300 устав капитали, 8700 тақсимланмаган фойда. Актив жами пассив жамига тенг бўлиши шарт. Давр боши қолдиқлари — ўтган ойнинг давр охири қолдиқлари, бирор сўм фарқсиз.
Тенг чиқмаса — хатони қидириш йўли. Хато тасодифий жойдан эмас, кетма-кет қидирилади: 1. Давр боши қолдиқлари ўтган ой балансига тенгми? Кўпинча хато шу ерда — бирор сальдо (масалан, 2800 тайёр маҳсулот) янги ойга ўтказилмаган. 2. Пассивни бирма-бир текширинг: 8300 устав капитали таъсис ҳужжатидаги сумма билан бир хилми, 8700 даги фойда 3-қадамдаги натижага мос келадими, бюджет ва жамғармалар олдидаги қарз ҳисоботлар билан тенгми. 3. Активни бирма-бир текширинг: 5110 даги қолдиқ банк кўчирмаси билан тенгми — кўрсатилмай қолган тўлов энг кўп учрайдиган сабаб; 4000 дебиторлар контрагентлар бўйича солиштирилганми. 4. Фарқ суммасига қаранг: бутун бир операция суммасига тенг бўлса — операция ўтказилмаган; бирор сумманинг икки бараварига тенг бўлса — дебет билан кредит алмашиб кетган.
Типик хато. Таъсисчи пул ёки ускуна киритган, бухгалтер уни дарҳол 8300 га ёзган. Устав капитали таъсис ҳужжатидаги суммадан катта чиқади. Қайта рўйхатдан ўтилмагунча бу сумма 8300 эмас, таъсисчи олдидаги мажбурият (6600) сифатида туради.
Мисол. «Орзу-Текстиль» МЧЖ бухгалтери балансни қўлда йиғди: актив 807,4 млн, пассив 842,4 млн. Фарқ 35 млн. Пассивни бирма-бир текширди — ҳаммаси жойида. Активга ўтди: 2800 да давр бошига 35 млн тайёр маҳсулот бўлиши керак эди, янги ойга ўтказилмаган. Қолдиқ тикланди — баланс тенг чиқди.
Назорат саволи. Қўлда йиғилган баланс тенгми? Давр боши ўтган ой билан бир хилми? Устав капитали ҳужжат билан тенгми?
5-қадам. 1С билан солиштириш: дастур сиз билан бир хил ўйлайдими?
Нимани текширасиз. Энди, фақат энди, 1С оборот-сальдо ведомости очилади ва 4-қадамдаги қўлда йиғилган рақамлар билан счётма-счёт солиштирилади. Бухгалтерия регистри электрон шаклда юритилиши мумкин (ЎРҚ-404 15-м 2-қ). Лекин унинг тўғрилиги учун дастур эмас, бухгалтер жавоб беради: регистрга тасдиқланмаган тузатиш киритилмайди (ЎРҚ-404 15-м 5-қ), ҳисобнинг тўлиқ ва ишончли юритилишини раҳбар таъминлайди (ЎРҚ-404 11-м 3-қ).
Нима қилинади. Ҳар счёт бўйича учта рақам солиштирилади: давр боши сальдоси, давр оборотлари, давр охири сальдоси. Фарқ чиққан счётнинг карточкаси очилади ва фарқ берган операция топилади. Фарқларнинг кўп учрайдиган сабаблари: 1С да ой ёпиш регламент операцияси бажарилмаган (амортизация, 2510 нинг 2010 га тақсимланиши, 9000–9400 нинг 9910 га ёпилиши); битта контрагент бўйича дебитор ва кредитор қарз бир вақтда очиқ турибди — бўнак билан тўлов ўзаро ёпилмаган; қўлда киритилган проводкада счёт адашган.
Типик хато. Бухгалтер 1С балансини «тўғри» деб қабул қилади, чунки у тенг чиқди. Лекин 1С баланси ҳар доим тенг чиқади — икки ёқлама ёзув шуни таъминлайди. Тенглик рақамларнинг тўғрилигини эмас, фақат арифметикани тасдиқлайди. Хато — ҳар иккала томонга бир хил суммада тушган нотўғри операцияда.
Мисол. «Зилол-Фарм» МЧЖ да қўлда йиғилган балансда 4010 харидор қарзи 0, 1С да эса 4010 да 14 млн дебитор ва 6310 да 14 млн бўнак туради — бир контрагент бўйича. Пул келган, товар берилган, лекин бўнак ўзаро ҳисобга олинмаган. 1С баланси тенг, лекин актив ва пассив 14 млн га шишган. Ўзаро ҳисобга олиш ўтказилди — рақамлар бир хил бўлди.
Назорат саволи. Қўлда йиғилган ведомост билан 1С даги ведомост ҳар счётда тенгми? Фарқ берган операция топилдими, сабаби ёзилдими?
Хулоса
Ойни ёпиш — бешта кетма-кет савол: даромад ва таннарх тўлиқми (1), харажатлар ўз жойидами (2), 9910 сальдоси ҳисобот билан тенгми (3), қўлда йиғилган баланс тенгми (4), 1С сиз билан бир хил рақам кўрсатадими (5). Тўртинчи қадам бешинчисидан олдин келади: аввал ўзингиз йиғасиз, кейин дастур билан солиштирасиз. Тескари тартибда баланс ҳар доим «тўғри» кўринади ва хато йил охиригача яшайди.
Бир жумла билан: 1С балансни йиғади, бухгалтер уни ёпади.